Biblioteka Publiczna Gminy i Miasta Zduny

Godziny otwarcia:
od poniedziałku do piątku: 10.00 - 18.00
w soboty: 9.00 - 12.00 (w okresie nauki szkolnej)

Kontakt:
Biblioteka Publiczna Gminy i Miasta Zduny
ul. Sienkiewicza 9, 63-760 Zduny

tel./fax (62) 721 51 72
gg: 32998687

Dyrektor:
mgr Mirosława Szymczak
e-mail: bibliotekazduny@xl.wp.pl
gg: 28438672

Kontakt z Bibliotekarzem:
wypozyczalnia.bibzduny@wp.pl


Kontakt do Filii:
Filia Biblioteczna w Baszkowie
biblioteka.baszkow@wp.pl

Filia Biblioteczna w Konarzewie
bibliotekakonarzew@wp.pl

ZDUNY

Miasto i gmina

Zduny położone są w południowej Wielkopolsce, w odległości 7 km od Krotoszyna. Leżą nad Borownicą - niewielką rzeką stanowiącą lewobrzeżny dopływ Orli. Powierzchnia miasta wynosi 6,12 km2, obszar ten zamieszkuje ok. 4600 mieszkańców.

W skład gminy wchodzi 6 wsi sołeckich: Baszków, Bestwin, Chachalnia, Konarzew, Perzyce i Ruda. Gmina zajmuje powierzchnię 79,08 km2, zamieszkuje ją ok. 2400 mieszkańców.

Nazwa

Nazwa Zduny dawniej kojarzona była z określeniem zawodowym. Uważano, że nadana została miejscowości ze względu na pracująych tutaj zdunów czyli dawnych garncarzy. W świetle najnowszych badań, Zduny pochodzą od imienia osobowego Zdunka. Pierwotny zapis nazwy brzmiał Sduncow, Zdunki lub Sdunki. Zdunków to posiadłość Zdunka, Zduny zaś to osada, w której mieszkają Zdunkowie. Od końca XIV wieku przyjęła się obecna forma Zduny. Patronem miejscowości, jak również tutejszego kościoła parafialnego, jest św. Jan Chrzciciel. Herb miasta przedstawia ściętą głowę świętego położoną na misie.

Pierwsze wzmianki źródłowe, lokacja miasta

W źródłach historycznych Zduny pojawiają się po raz pierwszy w 1249 roku. W dokumencie wystawionym przez księcia wielkopolskiego Przemysława czytamy, że w Zdunkowie pod Miliczem nastąpi rozstrzygnięcie sporu o wioskę Rokietnica k. Świebodzina, pomiędzy klasztorem w Obrze a komesem Baranem. W kolejnym dokumencie, datowanym na 9 października 1261 roku książę wielkopolski Bolesław Pobożny upoważnił sołtysa "Sduncow" - Lambrechta do założenia w Zdunach miasta na prawie niemieckim. W innym dokumencie z 5 sierpnia 1266 roku ten sam książę potwierdził dokonanie zamiany swoich dóbr z biskupem wrocławskim Tomaszem. Hierarcha kościelny w zamian za wieś Murzynowo otrzymał Zdunków oraz Dziadkowo. Proces lokacji miejskiej zakończył się w 1267 roku. Wówczas to biskup Tomasz powierzył sołtysowi wioski utworzenie miasta Zdunki na prawie średzkim. Miasto otoczone było wałem ziemnym i posiadało rynek w kształcie kwadratu.

Trzy miasta

Od początku XVI wieku dobra zdunowskie wraz z Borownicą, Chachalnią i Perzycami stanowiły własność królewską i wchodziły w skład starostwa odolanowskiego. Około 1518 roku wraz z przyległościami znalazły się w posiadaniu właścicielki pobliskiego Jutrosina i Kobylina - Anny Jutrowskiej oraz jej spadkobierców.

W ciągu XVI wieku dobra zdunowskie przechodziły w ręce różnych właścicieli. Pod koniec XVI stulecia dziedzicami Zdun zostali Czaccy. Miasto miało wtedy 100 domów, drewniany ratusz na rynku i liczyło tylko 7 rzemieślników. W 1633 roku nabył je w całości Piotr Sieniuta, z wyznania kalwin, który w 1637 roku uzyskał od Władysława IV przywilej lokacyjny i założył dla uchodźców protestanckich ze Śląska Nowe Zduny, zwane Zdunami Niemieckimi. Leżały one na wschód od średniowiecznego miasta, zwanego odtąd Zdunami Polskimi. Ciągły napływ nowych osadników protestanckich doprowadził do założenia w 1647 roku trzeciego miasta, nazywanego od nazwiska Sieniuty - Sieniutowem.

W ten sposób od połowy XVII wieku na terenie dzisiejszych Zdun istniały trzy miasteczka: Stare Zduny, zamieszkiwane przez wyznających katolicyzm Polaków oraz Zduny Niemieckie i Sieniutowo - zasiedlone przez Niemców, wyznających protestantyzm. Każde z nich miało własny ratusz i kościół. Z czasem Sieniutowo i Zduny Niemieckie zlały się w jedno miasto, które prawdopodobnie w 1761 roku zostało ostatecznie połączone ze Zdunami Polskimi przez ówczesnego dziedzica - księcia Aleksandra Józefa Sułkowskiego. Ostatnim polskim właścicielem Zdun był hrabia Maksymilian Mielżyński.

Rozwój miasta

Wielkim atutem Zdun było ich dogodne położenie na szlaku komunikacyjno-handlowym, prowadzącym z centralnej Polski na Śląsk i dalej na zachód Europy. Ważnym czynnikiem wpływającym na rozwój miasteczka było ustanowienie tu około 1600 roku komory celnej. Z Wielkopolski na Śląsk wywożono tędy zboże, wełnę, miód, skóry, trzodę chlewną i konie, ze Śląska przewożono płótna, sukno, stal i wino.

Cechy rzemieślnicze

Od lat 30. XVII wieku ciągle wzrastała liczba mieszkających w Zdunach rzemieślników. Stopniowo powstawały kolejne cechy rzemieślnicze: szewców (1641 r.), garbarzy i sukienników (1644 r.), garncarzy (1663 r.), młynarzy (1692 r.), kowali i zbrojmistrzów (1698 r.), stolarzy (1741 r.), bednarzy (1750 r.), mincerzy i piwowarów (1769 r.).

Zabór pruski

Pomyślny rozwój miasta trwał do II rozbioru Polski. W 1793 roku Zduny znalazły się pod zaborem pruskim. Stopniowo następował upadek handlu i rzemiosła oraz malało zaludnienie, wielu sukienników wyemigrowało do Królestwa Polskiego osiedlając się w okolicach Łodzi i Zduńskiej Woli.

W 1858 roku w Zdunach powstała - najstarsza obecnie w Polsce - kaflarnia produkująca ozdobne kafle szamotowe. W 1881 roku w pobliżu miasta uruchomiono cukrownię. Pod koniec XIX wieku w miasteczku działała również garbarnia i rzeźnia. Na początku XX stulecia założono fabrykę cygar, tartak, gazownię, cegielnię oraz pocztę.

Zduny w czasie Powstania Wielkopolskiego

Wybuch I wojny światowej rozpalił nadzieje Polaków na odzyskanie niepodległości. Silny ruch patriotyczny znalał ujście w wybuchu Powstania Wielkopolskiego. Zduny, wraz z Sulmierzycami, Chachalnią, Borownicą, Rochami i Rudą, znalazły się na południowej linii frontu. Kiedy 3 stycznia 1919 roku do miasta dotarli powstańcy z Jarocina, mieszkańcy Zdun pod przewodnictwem ówczesnego proboszcza ks. Bolesława Jaśkowskiego, utworzyli Straż Ludową. Zamieszkujący miasto Niemcy współpracowali z kolei z wojskami niemieckimi i zamierzali przejąć kontrolę nad Zdunami. Chociaż stacjonujące w Cieszkowie wojska niemieckie zdobyły miasto w nocy z 5 na 6 lutego 1919 roku, ostatecznie na mocy wersalskiego traktatu pokojowego, Zduny znalazły się w granicach Polski.

Dwudziestolecie międzywojenne, II wojna światowa

Po odzyskaniu niepodległości Zduny liczyły w 1921 roku 2825 mieszkańców. Do wybuchu II wojny światowej liczba ich wzrosła do 3387.

1 września 1939 roku do miasta wkroczyły niemieckie oddziały wojskowe - Zduny podzieliły los całego kraju, na ponad 5 lat pogrążyły się w mrokach okupacji. Nazwę miejscowości zmieniono na "Treustadt" ("Wierne Miasto"). Rozpoczęły się prześladowania Polaków. Część ludności wywieziono do Rzeszy lub przesiedlono do Generalnej Guberni. Dwudziestu mieszkańców Zdun zginęło w obozach koncentracyjnych.

Najnowsza historia Zdun

27 stycznia wkroczyły do Zdun oddziały Armii Czerwonej - miasto powróciło do Polski. Zaraz po zakończeniu działań wojennych urchomiono produkcję w cukrowni, kaflarni i cegielni, otwarto Szkołę Podstawową i Zasadniczą Szkołę Zawodową.

W 1966 roku Zduny świętowały uroczystość 700-lecia swojego istnienia. Sądzono wówczas, że miasto powstało w 1266 roku, jednak współczesne badania historyczne dowodzą, że zakończenie procesu lokacji miasta nastąpiło rok później.

Warto zobaczyć:

- ratusz miejski - jest najcenniejszym zabytkiem architektonicznym miasta. Został zbudowany ok. 1684 roku przez Rafała Leszczyńskiego. Na wysokim dachu widnieje barokowa wieżyczka zegarowa, a od strony zachodniej pięciokolumnowy podcień. Na początku XIX wieku do ratusza dobudowano niski, prostokątny budynek;

- kościół parafialny - położony w zachodniej części miasta, zbudowany w latach 1719-1733. Wyposażenie wnętrza jest barokowe z wieków XVII i XVIII (m.in. w bocznym ołtarzu znajduje się XVII-wieczna Pieta);

- dawny zbór ewangelicki - obiekt barokowo-klasycystyczny, zbudowany w latach 1789-1792 według projektu J. F. Hansena z Wrocławia. Wzniesiony na rzucie prostokąta z kwadratową wieżą od wschodu i przybudówką od zachodu. Wnętrze salowe z emporami wspartymi na kolumnach jońskich. Zachowała się klasycystyczna ambona z 1792 roku. Obecnie w kościele tym znajduje się dom pogrzebowy;

- inne - na uwagę turystów zasługuje także barokowa zabudowa rynku i ulic: Łacnowej, Jana Kazimierza i Mickiewicza. Jest to największy w Wielkopolskce zespół zabudowy małomiasteczkowej, obejmujący kilkadziesiąt domów, w większości z XVIII wieku. Najstarsze z nich pochodzą z 1679 roku (ul. Jana Kazimierza) i 1687 r. (ul. Łacnowa 2).

Bibliografia:

Pałasz Sławomir, Zduny 740 lat, 2007.
Kasperska Helena, Karolczak Ewa, Zduny 725 lat, 1991.
Zduny, 2002.

Fotografie: Arkadiusz Drygas.

Na górę